رضا عباسی

پیکرها کانون اصلی نقاشی یا طراحیهای رضا عباسی‌اند. در نقاشیهای پیکر، بخشهایی از آنها با رنگهای تند چون قرمز و سبز رنگ‌آمیزی شده، که بر زمینۀ تقریباً بی‌فام قرار گرفته‌اند؛ بنابراین، چه در نقاشی و چه در طرحهایش دیگر عناصر ترکیب‌بندی در برابر پیکر انسان، رنگ و نمود چندانی ندارد (بینین، همانجا؛ سودآور، همان، 265، تصویر 104؛ کنبی، همان، 29, 130). پیکرهای ایستاده در آثار او حالت نامتعادل و پویا دارند، گویی حرکتی روبه‌جلو کرده‌اند (گری، همان، 901-902؛ سودآور، همان، 261). از ویژگیهای بارز کارهای رضا عباسی، توانایی او در بیان شخصیت افراد و ایجاد برق نافذ نگاه در چشمها ست که در کارهای دیگر نگارگرانِ پیروِ او دیده نمی‌شود. در چهرۀ پیرمردانِ نقاشیهایِ او نگاه اندیشمند و نیشخند زیرکانه با ابروهای گره‌کرده و بینی قوزدار، و در چهرۀ جوانان حالتی از بی‌احساسی و فرورفته در رخوت دیده می‌شود (تیتلی، 114-115؛ کنبی، همان، 64, 140-141). 
برخی بر این باورند که رضا عباسی در طراحی بعضی از بخشهای اصلی، که خطوط آن سیال‌تر و دارای شکستگی کمترند، از قلم‌زنی استفاده کرده است (همان، 62؛ سودآور، «هنر»، 265). او در طراحی، قلمی محکم و استوار داشت و خطوط وی با حرکتهای تند از نازک تا بسیار پهن تغییر می‌کرد. در طراحیهای او از رنگ‌مایه‌های شفاف در رنگ‌آمیزی بخشهایی از طرح استفاده شده، اما خط عنصر اصلی اثر او ست؛ نیز در طرحها، استفاده از فشار قلم در کناره‌های طرح برای ایجاد فربهی و بخشهای نزدیک و شکستن خط در جاهایی که حس عقب‌تربودن را بنمایاند، دیده می‌شود که موجب پویایی طرحها شده است. سطح متغیر خط ویژگی‌ای است که در آثار پیشینیان کمتر دیده شده است (بینین، 157-159؛ مارتین، I/71-72؛ گری، «هنرها»، 899؛ شرودر، 126؛ سودآور، همانجا). او با کیفیت خط، عمق و حجم را به نمایش درآورده است و تا حدودی پرسپکتیو را القا می‌کند که تأثیر گراورهای اروپایی و سیال‌بودن خط طراحیهای چینی را توأمان در آن می‌توان دید (شرودر، 134؛ بینین، 156؛ نیز نک‍ : کنبی، «قلم ... »، 81). هرچند، او تحت‌تأثیر آثار اروپایی ــ چه از طریق گراورهای رسیده به ایران، چه به‌سبب آشنایی با نقاشان اروپایی که در آن زمان در اصفهان به خلق اثر می‌پرداختند ــ قرار گرفته، اما در کارهایش چهارچوب اصلی هنر نگارگری ایرانی حفظ شده است (اسچوکین، 99؛ گری، «نقاشی ... »، 168؛ کنبی، «فرنگی‌ساز ... »، 48-49؛ آداموا، 29؛ سودآور، «هنر»، 261). 
رضا عباسی در اجرای مو و ریش، جنس پارچه (ازجمله پارچه‌های ابریشمی شفاف و پشمی)، پوست و خز توانمند بود (طاهرزاده، 221؛ کنبی، «اصلاحگر»، 25, 34, 35). لکه‌های سه‌گوش در انتهای شال و دستار، گل و برگهای مواج و اغلب به رنگ طلایی در طرفین و متناسب با حالت پیکر، برای ایجاد تعادل در ترکیب‌بندی، از بارزترین ویژگیهای آثار رضا عباسی به شمار می‌آید (بینین، 159؛ کونل، 1890؛ سودآور، نیز گری، «هنرها»، همانجاها؛ بیلی، 265). ازآنجاکه طراحی پرپیچ‌وتاب او با قلم نستعلیق در خوش‌نویسی شباهت دارد، نوع قلم‌گیری وی را خوش‌نویسانه نامیده‌اند (باری، 238). رضا عباسی از نخستین هنرمندانی است که امضا و تاریخ دقیق اثرش را به‌طور آشکار و در دید انجام داده، و گاه توضیحاتی نیز به آن افزوده است (کونل، 1886؛ آداموا، 30). قدیم‌ترین اثر تاریخ‌دار شناخته‌شدۀ رضا، تاریخ 1000 ق را دارا ست (در استانبول، کتابخانۀ توپکاپی‌سرای، شم‍ H.2166، گ 18a). او طی چندین سال به نامهای «رضا» یا «آقا رضا» و «رضا عباسی» ــ دست‌کم از 1011 ق (در موزۀ ارمیتاژ، شم‍ VR705) ــ رقم می‌کرده است (آکیموشکین، تصویر 61؛ آداموا، 23-24؛ کنبی، همان، 21-22، 44، کاتالوگ 14، 70، کاتالوگ 39). 
در تصویرهای نسخه‌هایی که رقم رضا عباسی در آنها دیده می‌شود، شمار پیکرها اندک، اما اندازۀ آنها به نسبت قاب تصویرْ بزرگ و دارای حرکت است (گرابار، همانجا؛ پولیاکوا، 144). ساختار، ترکیب‌بندی و فضاسازی این تصویرها ساده است و در آنها نمای معمارانه و یا منظره‌پردازی ظریف و پرکار نمونه‌های پیشین دیده نمی‌شود. رنگ‌بندی رضا عباسی در بیشتر نسخه‌ها رنگهای ملایم است و در نمونه‌هایی، مجموعۀ وسیعی از قرمز شامل ارغوانی، صورتی و بنفشِ مورد علاقۀ او را نشان می‌دهد (همو، 144-145؛ گرابار، همانجا؛ گری، «نقاشی»، 163؛ سودآور، همان، 275). 
کار رضا عباسی تا نیمۀ سدۀ 11 ق/17 م بسیار مورد توجه، و چون «مردم دیده در نظرها عزیز» بود، اما پس از آنکه شیوۀ فرنگی در ایران رو‌ به رشد نهاد، از رونق افتاد (واله، 471؛ نیز نک‍ : کونل، 1896). تأثیر مکتب رضا عباسی بر روی هنرمندان ایرانیِ آغاز سدۀ 14 ق/20 م، به‌ویژه در آثار تقلیدشده، دیده می‌شود (سمسار). 
وجود چند هنرمند به نام رضا و همچنین علی‌رضا عباسی سبب سردرگمی بسیاری از هنرشناسان ایرانی و غیرایرانی شده است (کونل، 1884؛ نیز نک‍ : کنبی، همان، 201-203). از اواخر سدۀ 19 م و آغاز سدۀ 20 م، خریدوفروش طرحها و نقاشیهای آقا رضا و رضا عباسی پررونق بود؛ ازاین‌رو، هنرشناسان در جست‌وجوی هویت این هنرمندان برآمدند (میتوخ، 5؛ چغتایی، 434-435؛ مارتین، I/70-71؛ سودآور، همان، 261). برخی از هنرشناسان آقا رضا، پسر علی‌اصغر، و رضا عباسی را دو هنرمند دانسته‌اند (سهیلی، حاشیه بر، 150-152، حاشیۀ 1؛ بیانی، 222؛ کریم‌زاده، 1/ 185-186، 200-201؛ نیز نک‍ : اسچوکین، 91-96؛ کنبی، همانجا) و حتى برخی علی‌رضای خوش‌نویس را با این هنرمندان درآمیخته‌اند (همو، نیز میتوخ، اسچوکین، همانجاها). توجه به قلم و شیوۀ طراحی این هنرمند، تفکیک آقا رضا و رضا عباسی را از هم مشکل‌تر کرد و برخی آقا رضا را آغازکنندۀ سبکی دانستند که رضا عباسی با همان شیوۀ قلم‌پردازی ادامه داد (شرودر، 119, 121؛ گری، همان، 160, 168؛ رابینسن، «طراحیها ... »، 24؛ نیز نک‍ : اسچوکین، 95-96). بااین‌حال، شماری از پژوهشگران به‌سبب شیوۀ طراحی همسان آنها، آنان را یک نفر به شمار آوردند (کونل، 1890-1892؛ شولتس، 188-190؛ نیز نک‍ : اسچوکین، 96). اسچوکین با بررسی منابع مکتوب و آثار هنری رضا، بر یکی‌بودن آنان مهر تأیید زد که از طرف هنرشناسان غربی پذیرفته شد (ص 85-91؛ نیز نک‍ : گری، «هنرها»، 900). در میان ایرانیان، بهرامی نخستین کسی است که با توجه به شیوۀ قلم، این دو هنرمند را یک تن دانست (ص 617-621)، اما تردیدها و نظرات گوناگون دراین‌باره همچنان در مجامع هنری ایران ادامه داشته، و هنوز برخی این نظر را کاملاً تأیید نکرده‌اند (نک‍ : داعی‌زاده، 68-70؛ اقبال، 50-57؛ سهیلی، «مولانا ... »، 197-204، مقدمه، 45-46، نیز حاشیه بر، 150-151، حاشیۀ 1؛ کریم‌زاده، 1/ 185-186، 200). 
برخی آقا رضا، پسر علی‌اصغر، و آقا رضا جهانگیری، پدر ابوالحسن نادرالزمان از هنرمندان دربار جهانگیر در هند، را بدون توجه به وجود آثاری تاریخ‌دار ــ دست‌کم از 1008 ق/ 1599 م به بعد ــ از دورۀ فعالیت آقا رضا جهانگیری در هند و همچنین تفاوت آشکار شیوه و قلم، یکی دانسته‌اند (توزک ... ، 237؛ چغتایی، 435-438؛ آتابای، 353؛ لاستی، 235-236؛ سوچک، 175-179؛ کونل، 1884-1885). مهاجرت آقا رضا جهانگیری به هند و پیوستن وی به دربار شاهزاده سلیم (جهانگیر) پیش از تألیفات قاضی احمد و اسکندربیک بوده است که به آن اشاره نکردند؛ به‌ویژه آنکه اسکندربیک (1/ 176) در کتاب خود در معرفی رضا از فعل حال استفاده کرده است: «الحق استغنایی در طبیعتش هست»، که چنین جمله‌ای نشان از هم‌نشینی با وی دارد. 
واله اصفهانی در خلد برین (تألیف: 1078 ق/1667 م) نخستین کسی است که به‌روشنی نام «آقا رضای عباسی» را نوشته است (همانجا) که تردیدها را از بین می‌برد. او تنها 34 سال پس از مرگ رضا عباسی تألیف کتابش را در اصفهان به پایان رسانده است و حتى احتمال آشنایی‌اش با رضا عباسی وجود دارد. از دلایل دیگر، وجود یک قطعۀ مصور از داستان «دزدان و مرد شاعر» از گلستان سعدی با رقم نه‌چندان خوش‌خط «رضا عباسی» در مجموعۀ کی‌یر است که رضا آن را از روی اثر بهزاد کشیده (موجود در کتابخانۀ کاخ گلستان، در قطعۀ 147 مرقع گلشن، شم‍ 663‘1، 664‘1) و محمدشفیع عباسی نیز در بالای آن نوشته، این طرح را که «آقا رضا» طراحی نموده، او آبرنگ کرده است (آتابای، 348؛ کونل، 1889؛ بهاری، 52-54؛ کنبی، «اصلاحگر»، 134، کاتالوگ 94). تصویری از رضا عباسی با رقم معین مصور در مجموعۀ گَرِت (کتابخانۀ دانشگاه پرینستُن، شم‍ 96G) نگهداری می‌شود که با توضیح مفصلی ــ که رسم معین مصور بوده ــ همراه است. او در توضیح این نقاشی نوشته است: «شبیه ... استادم رضا عباسی مشهور به رضای علی‌اسغر شوال ... 1044 آبرنگ گردیده بود که در شهر ذوالقعدة‌الحرام سنۀ مذکور ... رحلت نمود و این شبیه بعد از چهل سال در چاردهم شهر رمضان‌المبارک سنۀ 1084 ق ... به اتمام رسانید معین مصور» (کونل، 1888؛ سودآور، «هنر»، 264، که غلط املایی را از مشکلات همیشگی معین مصور دانسته و برای آن نمونه‌های بسیاری آورده است؛ کنبی، همان، 20-21؛ سیمز، 275, fig. 193؛ کریم‌زاده، 1/ 187- 188، که این عبارت را متفاوت قرائت کرده‌اند). معین مصور بر یک برگ دیگر، همین تصویر را «به یادگار و به جهت مرقع» در تاریخ 5 صفر 1087 کشیده است (بینین، pl. CXII؛ سودآور، همانجا). 
سبک آثار نخستین رضا عباسی پیروانش را تحت‌تأثیر قرار داد، اما هیچ‌یک نتوانستند از وی پیشی بگیرند، ولی آثار پسین او اساس سبک اصفهان شد که تا پایان سدۀ 11 ق زنده بود. این شیوه به‌آسانی قابل تقلید بود. هنرمندان بسیاری از آثار وی تقلید کرده، و گاه حتى رقم او را بر آن افزوده‌اند (بینین، 157؛ کونل، 1886؛ سودآور، همان، 261). تمامی آثاری که رقم وی را دارد، اصل نیست. انتساب آثار بدون رقم به رضا عباسی دشوار است؛ باوجوداین، برخی از آثار چنان اثر قلمی دارد که تنی چند از پژوهشگران هنر این آثار را به او منتسب کرده‌اند (نک‍ : کونل، 1888؛ انگ، 64). در مورد آثار رقم‌دار و بدون رقمِ وی، تمامی پژوهشگران هنر در انتساب آنها به رضا عباسی اتفاق‌نظر ندارند (نک‍ : اسچوکین، 99, 119؛ گری، «نقاشی»، 168؛ کنبی، همان، 205-217؛ سودآور، همانجا)؛ ازاین‌رو، و به‌سبب فزونی آثار او که در موزه‌ها، کتابخانه‌ها و مجموعه‌های شخصی جهان پراکنده‌اند، به معرفی چند اثر برجسته اکتفا می‌شود. 

الف ـ نسخه‌‌های منسوب 

1. یک نسخۀ قصص الانبیا (در کتابخانۀ ملی پاریس، شم‍ Suppl. Persan 1313)، که بر یکی از تصویرهای آن رقم «مشقه رضا» دیده می‌شود. ریشار همۀ نقاشیهای این نسخه را کار رضا نمی‌داند، اما معتقد است که برخی از آنها ویژگی سبک اولیۀ او را دارد (ص 180). برخی از هنرشناسان در این انتساب با وی هم‌عقیده نیستند (نک‍ : ولچ، «هنرمندان»، 143؛ گری، همان، 163؛ سودآور، همان، 265؛ قس: اسچوکین، 138-139؛ کنبی، همان، 209). 
2. نسخۀ معروف به شاهنامۀ شاه عباس (در چستربیتی، شم‍ 277)، که تاریخ تهیۀ آن را حدود سالهای 996-1005 ق/ 1588-1597 م تخمین زده‌اند و چند نگارۀ آن به رضا منسوب است (آربری، III/49؛ کنبی، همان، 34-35). در این نسخه، نگاره‌ها به شیوۀ دورۀ آغازین رضا و به مکتب قزوین نزدیک است. برخی از پژوهشگران، تصویرهای آن را جزو بهترین آثار او در مصوری‌سازی دانسته‌اند (ولچ، همانجا). 
3. دو نسخۀ مخزن الاسرارِ حیدر خوارزمی، به زبان ترکی، که شماری از برگهای یکی از آنها ــ که نگاره‌هایی با رقم رضا عباسی و رقم میر عماد به‌عنوان کاتب و تاریخ 1023 ق/1614 م بر آن دیده می‌شود ــ در بنیاد هنر و تاریخ هوستن، و نسخه‌ای دیگر بدون رقم نگارگر و با رقم علی‌رضا عباسی به‌عنوان کاتب در کتابخانۀ توپکاپی‌سرای (شم‍ H.1641) قرار دارد. برخی از هنرشناسان تصویرهای هر دو نسخه را به رضا منسوب کرده‌اند، اما برخی این احتمال را که هر دو کار رضا باشد، مورد تردید قرار داده‌اند. کتابت نسخۀ شعر از علی‌رضا عباسی غیرقابل تصور، و همچنین به‌سبب نقاشیهای بدون کیفیت، انتساب آن به این هنرمندان محل تردید است (نک‍ : سودآور، همان، 273؛ کنبی، همان، 106, 110-111؛ سمسار). 
4. یک نگاره از نسخۀ گلستان سعدی (موجود در بنیاد هنر و تاریخ هوستن)، احتمالاً به تاریخ 1024 ق/1615 م، با رقم رضا عباسی بر جا مانده است که در آن دو تن در حال نزاع‌اند. دیگر نگاره‌های آن به شاگردان وی منسوب است. برخی از پژوهشگران بر این باورند که به‌سبب آشنایی رضا عباسی با فنون کشتی و صحنه‌های تهاجمی، این نقاشی به وی تعلق دارد؛ اما برخی دیگر طرح را کار رضا، و اجرای آن را کار دیگران می‌دانند (سودآور، همان، 282، کنبی، همان، 122, 192-193). 
5. نسخه‌ای از خسرو و شیرین (در کتابخانۀ ملی لندن، شم‍ inv.no.364-1885)، که رقم رضا عباسی را در تمامی 19 تصویر آن می‌توان دید. چند برگ از تصویرهای آن رقم و یکی تاریخ دوشنبه 20 صفر 1042 را دارا ست. یک برگ جداشده از آن در موزۀ ویکتوریا و آلبرت (شم‍ L.1613-1964) قرار دارد. سِر توماس آرنولد برای اولین‌بار این نسخه را معرفی کرده است. حال‌آنکه بسیاری از پژوهشگران آن را جعلی می‌دانند (سودآور، «هنر»، 265؛ کنبی، «اصلاحگر»، 193، کاتالوگ 75-93؛ «طراحی ... »، بش‍‌ ). 

ب ـ آثار تک‌برگ

1. جوان ایستاده با گلی در دست، با رقم «مشقه رضا»، در مرقع خط و نقاشی (در کتابخانۀ کاخ گلستان، شم‍ 633‘1) (بهرامی، 38، تصویر 41؛ آتابای، 297؛ نیز نک‍ : تصویر شم‍ 1). 
2. مرد زانوزده با سینی (قهوه‌چی)، با رقم «غرۀ رجب‌المرجب سنۀ 1029 به اتمام رسید رقم کمینه رضاء عباسی» (در کتابخانۀ کاخ گلستان در مرقع گلشن، شم‍ 663‘1 و 664‘1) (شاهکارها ... ، 450؛ کنبی، همان، 159، کاتالوگ، 122). 
3. درویش بهشتی همدانی، با رقم «غرۀ جمیٰدی‌الآخر سنۀ 1034»، در مرقع خط و نقاشی (در کتابخانۀ کاخ گلستان، شم‍ 633‘1) (بهرامی، همانجا، تصویر 40؛ آتابای، همانجا، نیز تصویر روبه‌روی 298؛ نیز نک‍ : تصویر شم‍ 2). 
4. نشمی کمان‌دار، با رقم «3شنبه چهارم شهر ربیع‌الآخر سنۀ 1039 به اتمام رسید رقم کمینه رضاء عباسی» (در موزۀ هنر دانشگاه هاروارد، شم‍ 960, 197)، (سیمپسن، 89، که تاریخ را 1031 خوانده است؛ کنبی، همان، 200، 177، کاتالوگ 126). 
5. پیرمرد چوپان، با رقم «روز پنجشنبه پنجم ذی‌حجۀ سنۀ 3 ... رقم کمینه رضا عـ ... ی» (در کتابخانۀ ملی روسیه، سن‌پترزبورگ، شم‍ Dom489، گ 73b) (آکیموشکین، تصویر 65؛ لوکونین، 186، نیز 187، کاتالوگ 211؛ کنبی، همان، 150، کاتالوگ، 107). 
6. میمون سوار بر بز، با رقم «بجهت فرزندی اعزی محمدقاسم سلمه‌الله ساخته شد رقم کمینه رضاء عباسی» (در گالری هنر والترز، شم‍ 10.687a). گروبه و کنبی آن را محمدهاشم خوانده‌اند (گروبه، 126؛ کنبی، همان، 155، نیز 199، کاتالوگ 120). 
7. شکارچی پیر و دو شکارچی جوان، با جملات و رقم «فرزندی محمدباقر آنچه سفارش کردم مبادا از خاطر محو شود که مسموع نیست انشاءالله‌تعالی رقم کمینه رضا عباسی» (در موزۀ بروکلین، شم‍ 1027، 35) (همان، 135، کاتالوگ 99، 196). 

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست مرقعات کتابخانۀ سلطنتی، تهران، 1353 ش؛ آداموا، آ. ت.، نگاره‌های ایرانی گنجینۀ ارمیتاژ (سدۀ 15- 19 م)، ترجمۀ زهره فیضی، تهران، 1386 ش؛ آقاجانی اصفهانی، حسین و اصغر جوانی، دیوارنگاری عصر صفویه در اصفهان، کاخ چهلستون، تهران، 1386 ش؛ اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، تهران، 1334 ش؛ اقبال آشتیانی، عباس، «علیرضای عباسی خوش‌نویس و رضا عباسی نقاش»، یادگار، تهران، 1325 ش، س 2، شم‍ 10؛ انگ، رابرت، «نگاهی نو به چند اثر از رضا عباسی»، هنر و مردم، تهران، 1355 ش، س 15، شم‍ 173؛ بهرامی، مهدی، «رضا عباسی، نقاش معروف»، آینده، تهران، 1324 ش، ج 3، شم‍ 13؛ بیانی، مهدی، کارنامۀ بزرگان ایران، تهران، 1340 ش؛ پولیاکوا، ی. آ. و ز. ای. رحیموا، نقاشی و ادبیات ایرانی، ترجمۀ زهره فیضی، تهران، 1381 ش؛ توزک جهانگیری، لکهنو، 1863 م؛ داعی‌زاده، زهرا، «علیرضا و رضا عباسی»، روزگار نو، نیویورک، 1945 م، ج 4، شم‍ 5؛ دانش‌پژوه، محمدتقی، «آستان رضوی در گلستان هنر قمی»، نامۀ آستان قدس، مشهد، 1352 ش، دورۀ 9، شم‍ 4؛ سمسار، محمدحسن، آراء شخصی؛ سهیلی خوانساری، احمد، مقدمه و حاشیه بر گلستان هنر (نک‍ : هم‍ ، قاضی احمد قمی)؛ همو، «مولانا علیرضای عباسی و آقا رضای مصور»، ارمغان، تهران، 1315 ش، س 17، شم‍ 3؛ شاهکارهای نگارگری ایران، تهران، 1384 ش؛ صادقی افشار، صادق، مجمع الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیامپور، تبریز، 1327 ش؛ طاهرزادۀ بهزاد، حسین، «عمارت عالی‌قاپو»، مهر، تهران، 1312 ش، س 1، شم‍ 3؛ عالی، مصطفى، مناقب هنروران، استانبول، 1926 م؛ قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، 1366 ش؛ همو، همان، نسخۀ موجود در کتابخانۀ مجلس، شم‍ 288‘91؛ کریم‌زاده، محمدعلی، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران، لندن، 1363 ش؛ منجم یزدی، محمد، تاریخ عباسی، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، 1366 ش؛ میتوخ، ایگن، «رضای عباسی»، کاوه، برلین، 1334 ق، س 2، شم‍ 23؛ میناسیان، ل.، «ذکر رضا عباسی در اسناد ارمنی»، آینده، تهران، 1360 ش، س 7، شم‍ 9-10؛ نراقی، حسن، «گلستان هنر»، هنر و مردم، تهران، 1353 ش، شم‍ 144؛ نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به کوشش حسن وحید دستگردی، تهران، 1361 ش؛ واله، محمدیوسف، خلد برین، به کوشش هاشم محدث، تهران، 1372 ش؛ هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، 1344 ش؛ نیز:

Ackerman, Ph., «Textiles of the Islamic Periods», A Survey of Persian Art, eds. A. U. Pope and Ph. Ackerman, Tehran, 1977, vol. V; Adamova, A. T., «On the Attribution of Persian Paintings and Drawings of the Time of Shah Abbas I: Seals and Attributory Inscriptions», Persian Painting, from the Mongols to the Qajars, ed. R. Hillenbrand, London / New York, 2000; Akimushkin, O. F. and A. A. Ivanov, Persidskiye miniatury XIV-XVII vv., Moscow, 1968; Arberry, A. J., The Chester Beatty Library, A Catalogue of the Persian Manuscripts and Miniatures, Dublin, 1962; Bahari, E., Bihzad, Master of Persian Painting, London / New York, 1997; Bahrami, M., Iranian Art, Treasures from the Imperial Collections and Museums of Iran, New York, 1949; Bailey, G. A., «Supplement: The Sins of Sadiqi’s Old Age», Persian ... (vide: Adamova); Barry, M., Figurative Art in Medieval Islam and the Riddle of Bihzâd of Herât (1465-1535), Spain, 2004; Binyon, L. et al., Persian Miniature Painting, New York, 1971; Canby, Sh., «Art of Iran and Central Asia (15^th to 19^th Centuries)», Masterpieces from the Department of Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art, eds. M. D. Ekhtiar et al., New York, 2011; id., «Farangisaz, The Impact of Europe on Safavid Painting», Silk and Stone, ed. J. Tilden, London, 1996; id.,«The Pen or the Brush?», Persian ... (vide: Adamova); id., The Rebellious Reformer, London, 1996; Chaghtai, M. A., «Aqa Riza-ªAli Riza-Riza-i-Abbasi», Islamic Culture, New York, 1938, vol. XII, no. 1; «Drawing-Khusraw Kills a Lion with His Bare Hands», V & A, www.collections.vam.ac.uk/item/O103287/ khusraw kills-a-lion-with-drawing-riza-abbasi; Grabar, O., Mostly Miniatures: An Introduction to Persian Painting, Princeton / Oxford, 1999; Gray, B., «The Arts in the Safavid Period», The Cambridge History of Iran, vol. VI, ed. P. Jackson, Cambridge, 1986; id., Persian Painting, Geneva, 1977; Grube, E. J., Muslim Miniature Paintings from the XIII to XIX Century, Venezia, 1962; Kühnel, E., «Book Painting», A Survey ... (vide: Ackerman), vol. V; Lamm, C. J., «Glass and Hard Stone Vessels», ibid., vol. VI; Losty, J. P., »Aga Riza«, Dictionary of Art, New York, 1996, vol. II; Loukonine, V. and A. Ivanov, Persian Art: Lost Treasures, London, 2003; Martin, F. R., The Miniature Painting and Painters of Persia, India and Turkey from 8^th to the 18^th Century, London, 1912; Maslenitsyna, S., Persian Art in the Collection of the Museum of Oriental Art, Leningrad, 1975; Minorsky, V., notes on Calligraphers ... (vide: Qāḍī Aḥmad); Pope, A. U., «The Ceramic Art in Islamic Times», A Survey ... (vide: Ackermar), vol. IV; Qāḍī Aḥmad, Calligraphers and Painters, tr. V. Minorsky, Washington, 1959; Richard, F., Splendeurs Persanes, Paris, 1997; Robinson, B. W., «Ali AŞghar, Court Painter», Iran, London, 1988, vol. XXVI; id., «Ismā'il’s Copy of the Shāhnāma», Iran, London, 1976, vol. XIV; id., Persian Drawings from the 14^th through the 19^th Century, New York, 1965; Roxburgh, D. J. «Persian Drawing, ca. 1400-1450: Materials and Creative Procedures», Muqarnas, Leiden, 2002, vol. XIX; Schroeder, E., Persian Miniatures in the Fogg Museum of Art, Massachusetts, 1942; Schulz, Ph. W., Die Persisch-islamische Miniaturmalerei, Leipzig, 1914; Simpson, M. Sh., Arab and Persian Painting in the Fogg Art Museum, Massachusetts, 1980; id. And M. Farhad, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang, New Haven / London, 1997; Sims, E. et al., Peerless Images: Persian Painting and its Sources, New Haven / London, 2002; Soucek, P. P., «Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations», Muqarnas, ed. O. Grabar, Leiden, 1987, vol. IV; Soudavar, A., «The Age of Muhammadi», Muqarnas, ed. D. J. Roxburgh, Leiden, 2000, vol. XVII; id., Art of the Persian Court, New York, 1992; Stchoukine, I., Les Peintures des manuscrits de Shāh 'Abbās I^ed, à la fin des Śafavīs, Paris, 1964; Swietochowski, M. L. and S. Babaie, Persian Drawings in the Metropolitan Museum of Art, New York, 1989; Titley, N. M., Persian Miniature Painting, London, 1983; Welch, A., Artists for the Shah: Late Sixteenth-Century Painting at the Imperial Court of Iran, New Haven / London, 1976; id., «Painting and Patronage Under Shah 'Abbas I», Iranian Studies, Massachusetts, 1974, vol. VII, nos. 3-4.

محمدحسن سمسار ـ فریبا افتخار